Boekbesprekingen

Isabel en Paula in balans

 Luister, Paula, ik ga je een verhaal vertellen, zodat je je niet zo verloren voelt als je wakker wordt (pag. 9).

Met deze zin begint Isabel Allende haar boek Paula.

Aanleiding voor dit boek is de ernstige en ongeneeslijke ziekte waaraan haar dochter lijdt. Ze schrijft dit zelf zo:

In december 1991 werd mijn dochter Paula ernstig ziek en kort daarna raakte ze in coma. Deze bladzijden werden geschreven tijdens de eindeloze uren die ik doorbracht in de gangen van een madrileens ziekenhuis en in de hotelkamer waar ik enkele maanden woonde. En ook aan haar bed, in ons huis in Californië gedurende de zomer en herfst van 1992. (pag 5)

Paula is een vrouw die inmiddels al jaren zelfstandig met haar vriend Ernesto in Spanje woont, waar ze werkt als onbetaald psychologe op een school. Haar moeder, Isabel, heeft een eigen bestaan als schrijfster en heeft in Chili, de VS en Spanje gewoond. Op dit moment woont ze in Californië.

Regelmatig onderhouden ze contact met elkaar. Moeder en dochter zijn twee gelijkwaardige vrouwen geworden die ver van elkaar leven in een onderlinge verbondenheid. De balans in hun relatie is in evenwicht.

De ziekte van Paula is een dramatisch keerpunt in hun verhouding. De relatie verandert totaal. De balans tussen moeder en dochter komt meer in in beweging.

Isabel voelt weer heel sterk haar rol als moeder en neemt die op zich door naar Madrid te gaan en ‘eindeloze uren’ door te brengen bij haar dochter. Moeder Isabel ervaart grote zorg en machteloosheid. Ze wil wat voor haar kind betekenen, maar kan dat voor haar gevoel niet genoeg. Bij haar bed zitten is niet voldoende. Ze kan haar niet bereiken.

Waar ben je. Paula? Hoe zal het met je gesteld zijn als je wakker wordt? Zal je nog dezelfde vrouw zijn, of zullen we elkaar opnieuw moeten leren kennen, als twee vreemden? Zal je geheugen onaangetast zijn gebleven of zal ik je geduldig moeten vertellen over de achtentwintig jaar van je leven en over de negenenveertig van het mijne? pag 140)

Deze vraag is de motivatie voor Isabel om Paula iets te geven wat alleen moeder Isabel kan:

Tot op heden heb ik mijn verleden nog met niemand gedeeld, het is mijn laatste tuin, een plek waar zelfs mijn meest intieme minnaar geen voet heeft gezet. Hier, Paula, neem maar, misschien heb je er iets aan, omdat ik denk dat het jouwe niet meer bestaat, je bent het kwijtgeraakt in deze lange droom en zonder herinneringen kun je niet leven. (pag 36, 37)

Tegelijkertijd is het schrijven voor Isabel een manier om deze situatie te kunnen doorstaan. Carmen, een vriendin, reikt haar die mogelijkheid aan door haar een pak papier te geven. Ze zegt daarbij:

‘Hier, kind, op deze velletjes kun je alles van je afschrijven, als je dat niet doet, stik je in je verdriet.’

‘Dat lukt met nooit, Carmen, iets is in me geknapt, misschien kan ik wel nooit meer schrijven.’

‘Schrijf dan een brief aan Paula…. Zo zal ze kunnen lezen wat er in al die tijd dat ze lag te slapen is gebeurd.’

En daarmee houd ik me nu bezig tijdens de lege uren van deze nachtmerrie.(pag 8)

Zo heeft Isabel twee hulpbronnen gevonden: haar vriendin en het schrijven.

Moeder Isabel geeft haar dochter met haar eigen schrijverstalent het kroniek van hun eigen familiegeschiedenis, ze vertelt hun familielegende (pag 9). Paula mag meeliften op de rug van haar moeder door de wereld van hun familieleven. Moeder Isabel hoopt dat ze weer, als een kijkend kind, met eigen ogen die geschiedenis kan gaan ontdekken door het horen van dit verhaal. Ze geeft Paula de kans om zich weer te wortelen in haar eigen context zodat ze hiermee verbonden haar leven weer zou kunnen oppakken.

In het vertellen van deze geschiedenis vergeet Isabel zichzelf niet. Ook haar geeft het opschrijven en vertellen van de gebeurtenissen iets: ze kan het gaan ordenen, zo grip krijgen op de situatie en haar machteloosheid en verdriet toelaten.

Geven en ontvangen zijn één: de balans is ook voor Isabel in evenwicht.

 In de loop van de tijd wordt het duidelijk dat Paula deze ziekte niet meer zal overleven. Het vertellen van het verhaal krijgt een ander karakter.

Ik schrijf niet meer met het doel dat mijn dochter zich niet meer verloren zal voelen als ze wakker wordt, want ze wordt niet meer wakker. Deze bladzijden zijn voor niemand in het bijzonder bestemd, Paula zal ze nooit kunnen lezen… (pag 279)

Paula, Isabel en Ernesto gaan nu de moeilijke laatste weg, waar ook de vraag naar euthanasie steeds sterker naar voren komt.

In deze periode vindt Isabel een brief van Paula, waarin ze schrijft:

Ik wil niet in mijn lichaam gevangen blijven zitten. Als ik eruit bevrijd ben, zal ik dichter bij degenen kunnen zijn van wie ik houd, ook al bevinden zij zich in de verste uithoeken van de planeet. Het is moeilijk om de liefde uit te leggen die ik achterlaat, de intensiteit van de gevoelens die me verbinden met Ernesto, mijn ouders, mijn broer, mijn grootouders… Over een poosje zullen we geestelijk weer samen kunnen zijn, maar tot het zover is, blijven we bij elkaar zolang jullie me zullen herinneren. (pag 437, 438)

Dit is een blangrijke gift van Paula aan haar moeder, haar vriend, haar familie. Ze plaatst zich nadrukkelijk in de schaal van de balans van het gezin. Ze erkent wat ze van hen heeft ontvangen en ze geeft hun haar liefde. Ze neemt tot op het laatst haar eigen verantwoordelijkheid en helpt zo de familie haar een goede dood te laten sterven.

Isabels schrijven over de gebeurtenissen wordt steeds meer het geven van erkenning van Paula’s gaven aan het leven van Isabel en een middel om Paula los te laten. Aan het eind van het boek kan ze Paula laten gaan, zonder haar eigen emoties te verloochenen.

Aarde, neem mijn dochter op, ontvang haar, omhul haar, moedergodin aarde help ons, ik smeek het u en ik blijf kermen in de nacht die me overvalt, jou roepend, jou roepend. Ginds in de verte scheert een zwerm wilde eenden voorbij en voert jouw naam mee naar het zuiden. Paula, Paula…(pag 441)

Paula is gestorven, Paula’s geest blijft voortleven: ze blijft altijd onderdeel van het leven van Isabel, ze blijft horen bij haar gezin. Ze houdt gewicht in de schaal van hun balans tussen geven en nemen.

De laatste zin van het boek luidt dan ook:

Vaarwel Paula, vrouw.

Welkom Paula, geest. (pag 452)

Angerlo, januari 2002     Christa Klaver